Avukat Alperen Eren olarak, Kayseri Avukat ve Kayseri Hukuk Bürosu çerçevesinde Borçlar Hukuku alanında faaliyet göstermekte ve avukatlık hizmeti ile hukuki danışmanlık hizmeti verilmektedir.
Sebepsiz Zenginleşme Davası Nedir? Şartları, Zamanaşımı ve Yargıtay Kararları
Türk Borçlar Kanunu’na göre sebepsiz zenginleşme, bir kimsenin haklı bir neden olmadan başka birinin malvarlığından ya da emeğinden faydalanmasıyla ortaya çıkan haksız durumdur. Bu yazımızda, sebepsiz zenginleşme davası nedir, hangi şartlarda açılır, zamanaşımı süresi nedir ve hangi mahkeme görevlidir sorularına detaylı şekilde yer verdik.
🔍 Sebepsiz Zenginleşme Nedir?
Sebepsiz zenginleşme, haklı bir neden olmaksızın bir kişinin malvarlığında artış olması ve diğer kişinin malvarlığında buna karşılık gelen bir azalma olması hâlidir. Hukuki bir neden olmaksızın zenginleşen kişi, Türk Borçlar Kanunu’nun 77. maddesi gereğince bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür.
📌 Sebepsiz Zenginleşme Davası Şartları
Sebepsiz zenginleşme davasının açılabilmesi için aşağıdaki şartların birlikte bulunması gerekir:
1. Malvarlığında Zenginleşme
Bir kişinin malvarlığında fiilî veya hukuki bir artış meydana gelmiş olmalıdır.
2. Diğer Tarafın Malvarlığında Azalma
Zenginleşme, diğer tarafın malvarlığındaki eksilme veya borç yükü altına girme sonucu gerçekleşmiş olmalıdır.
3. İlliyet Bağı
Zenginleşme ile fakirleşme arasında nedensellik ilişkisi bulunmalıdır.
4. Haklı Sebebin Bulunmaması
Zenginleşme, hukuken geçerli bir sebebe dayanmamalıdır. Geçersiz, sona ermiş veya gerçekleşmemiş bir sözleşmeye dayanıyorsa bu şart sağlanmış sayılır.
📂 Borçlanılmamış Edimin İfası (TBK 78)
Borçlu olmadığı hâlde edimde bulunan kişi, kendini borçlu sanarak ödeme yaptığını ispat etmesi hâlinde bu edimi geri isteyebilir.
🔁 Geri Verme (İade) Yükümlülüğü
TBK 79 ve devamı maddelere göre, sebepsiz zenginleşen kişi, bu zenginleşmeyi aynen iade ile yükümlüdür. Bu yükümlülüğün kapsamı, kişinin iyi niyetli veya kötü niyetli olmasına göre değişmektedir:
✅ İyi Niyetli Zenginleşen
- Geri verme, yalnızca elinde kalan zenginleşme ile sınırlıdır.
- Masrafların zorunlu ve yararlı kısmını talep edebilir.
❌ Kötü Niyetli Zenginleşen
- Zenginleşmenin tamamını iade etmekle yükümlüdür.
- Ayrıca elde ettiği veya elde etmeyi ihmal ettiği semereleri de iade etmelidir.
- Yalnızca zorunlu giderlerinin mevcut değer artışı kadarını talep edebilir.
🚫 Sebepsiz Zenginleşmede Geri İstemenin Mümkün Olmadığı Haller
Aşağıdaki durumlarda sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanamaz:
- İstihkak davası açılabilecek haller
- Sözleşmeye dayalı iade mümkünse
- Üçüncü kişi iyi niyetli olarak ayni hak kazanmışsa
- Zamanaşımına uğramış borçlar nedeniyle yapılan ödemeler
- Ahlaka veya hukuka aykırı amaçla yapılan ödemeler TBK 81 gereği bu tür durumlarda iade talep edilemez.
⏳ Sebepsiz Zenginleşmede Zamanaşımı Süresi (TBK 82)
- Öğrenme tarihinden itibaren 2 yıl
- Zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten itibaren her hâlükârda 10 yıl
Ayrıca, borcun ifasından kaçınma hakkı süresiz olarak saklı tutulur.
⚖️ Görevli ve Yetkili Mahkeme
- Görevli Mahkeme: Asliye Hukuk Mahkemesi
- Yetkili Mahkeme: HMK madde 6 uyarınca davalının yerleşim yeri mahkemesi
📚 Yargıtay Kararlarıyla Sebepsiz Zenginleşme
Sebepsiz zenginleşmeye ilişkin uyuşmazlıklarda Yargıtay içtihatları, davanın sonuçları açısından önemli bir yol göstericidir. Özellikle geçersiz sözleşmelere dayalı edimlerin iadesinde TBK 77. madde hükümlerinin uygulanması gerektiği birçok kararda açıkça belirtilmiştir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 01.07.2021 tarihli 2017/4-1435 E. ve 2021/885 K. sayılı kararı:
“…Borçlar Kanunu’nda sorumluluğun kaynaklarından biri olarak öngörülen sebepsiz zenginleşmede ise, bir taraf zenginleşirken diğerinin fakirleşmesi, zenginleşme ve fakirleşme arasında uygun nedensellik bağının bulunması ve zenginleşmenin hukuken geçerli bir nedene dayalı olmaması gerekir.Sebepsiz zenginleşmede sadece mal varlığındaki eksilmenin giderilmesinin talep edilmesi söz konusudur.Bütün bu açıklamalara göre, sebepsiz zenginleşme alacaklıya ikinci derecede ( tali nitelikte ) bir dava hakkı temin eder. Mal varlığındaki azalmanın başka aslî nitelikteki davalarla önlenmesi mümkün ise, sebepsiz zenginleşme davası gündeme gelemez.Aynı ilkenin bir sonucu olarak, sözleşmeden doğan bir hukukî ilişkinin bulunduğu hâllerde veya mülkiyete dayalı dava açma olanağı bulunduğu hâllerde tarafların sebepsiz zenginleşmeye dayanan bir talepte bulunması olanaklı değildir…”
Bu gibi kararlar, uygulamada geçersiz sözleşme, ayırt etme gücü olmayan kişilerin işlemleri, yanlış hesaba para gönderilmesi gibi somut olaylarda açılacak davalara örnek teşkil etmektedir.
🧾 Uygulamada Sık Rastlanan Sebepsiz Zenginleşme Örnekleri
- Yanlış hesaba havale yapılması (internet bankacılığı hataları)
- Tapu devri yapılan geçersiz taşınmaz satış sözleşmeleri
- Ayırt etme gücü olmayan kişilerle yapılan işlemler
- Zamanaşımına uğramış borçların ödenmesi
- Hukuka veya ahlaka aykırı amaçla yapılan ödemeler (kumar, kaçakçılık, evlilik dışı ilişki vb.)
💡 Sebepsiz Zenginleşme Davası Açmadan Önce Bilinmesi Gerekenler
- İspat yükü davacıdadır. Malvarlığı azalması ve karşı tarafın zenginleşmesi açıkça ispat edilmelidir.
- Davadan önce ihtarnameler ve delil tespiti süreci düşünülebilir.
- Edimlerin geri verilmesinde aynen iade mümkün değilse, ikame bedel talep edilir.
- İyi niyet – kötü niyet ayrımı, davalının sorumluluğunu doğrudan etkiler.
- Sebepsiz zenginleşme talebi bazen asıl istemden feragat durumlarında gündeme gelir (örneğin sözleşmenin geçersizliğinin kabulünde).
Sebepsiz Zenginleşme Davası ile Diğer Hukuki Davaların Karşılaştırılması
Sebepsiz zenginleşme davası, borç ilişkisi kurulmaksızın ortaya çıkan haksız malvarlığı artışlarını hedef alan bir dava türüdür. Ancak bazı davalarla karıştırılabilmekte veya dava açma koşulları bakımından çakışabilmektedir. Aşağıda, bu benzer davalarla kıyaslamalı açıklamalara yer verilmiştir.
Sebepsiz Zenginleşme Davası ile İstihkak Davası
İstihkak davası, mülkiyet hakkına dayanılarak açılır ve mülk sahibinin, elinden çıkan malını geri almasına yöneliktir. Buna karşılık sebepsiz zenginleşme davası, mülkiyet hakkına değil, malvarlığı azalmasına ve zenginleşmeye dayanır.
Eğer ortada geçerli bir hukuki sebep bulunmaksızın bir taşınır ya da taşınmaz devredildiyse, mülkiyet intikal etmemiş olacağından istihkak davası açılamaz, sadece sebepsiz zenginleşme davası gündeme gelir.
Sebepsiz Zenginleşme Davası ile Sözleşmeden Doğan Alacak Davaları
Bir sözleşmeye dayanarak hak kazanılan alacaklar, sözleşme hükümleri çerçevesinde talep edilmelidir. Bu durumda sebepsiz zenginleşme hükümlerine başvurulamaz çünkü borç ilişkisi zaten mevcuttur.
Örneğin geçerli bir satış sözleşmesine rağmen alacağın ödenmemesi halinde, açılacak dava sözleşmeye dayalı eda davasıdır. Sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanamaz.
Sebepsiz Zenginleşme Davası ile Tazminat (Haksız Fiil) Davası
Haksız fiil davaları, kusurlu ve hukuka aykırı fiillere dayalı zararların tazmini için açılır. Bu tür davalarda kusur şarttır. Oysa sebepsiz zenginleşme davası için kusur şartı aranmamaktadır.
Örnek: Bir eşyayı çalan kişi hakkında hem haksız fiil davası açılabilir, hem de sebepsiz zenginleşme davası açılabilir. Bu durumda davacı, tercih hakkına sahiptir.
Sebepsiz Zenginleşenin Giderleri Talep Etme Hakkı
Zenginleşmeye konu edilen mal ya da hak üzerinde gider yapılmışsa, sebepsiz zenginleşen bu giderleri karşı taraftan isteyebilir. Ancak iyi niyet – kötü niyet ayrımı ve giderin türü önemlidir.
İyi Niyetli Zenginleşenin Gider Talebi
İyiniyetli zenginleşen kişi, zenginleşmenin haksız olduğunun farkında değilse, yaptığı zorunlu ve yararlı giderleri geri verme isteminde bulunandan talep edebilir.
Kötü Niyetli Zenginleşenin Gider Talebi
Kötüniyetli zenginleşen, yalnızca:
- Zorunlu giderlerini ve
- Yararlı giderlerinden, malda hâlen mevcut olan değer artışı oranında tazminat talep edebilir.
Lüks Giderler ve Sökme Hakkı
Lüks giderler, kişisel zevk ve gösteriş amacıyla yapılan harcamalardır. Kanuna göre:
- Bu tür giderler hiçbir koşulda geri ödeme kapsamında değildir.
- Ancak gider konusu unsur maldan zarar vermeksizin ayrılabiliyorsa ve karşı taraf da bu ekleme için bedel ödemeyi reddediyorsa, zenginleşen kişi bu lüks eklemeyi söküp alabilir.
Örnek: Sebepsiz zenginleşme konusu taşınmaza yapılan jakuzi gibi bir lüks eklenti, zarar verilmeksizin ayrılabiliyorsa ve karşı taraf bedel ödemeyi reddederse, zenginleşen kişi bunu sökerek alabilir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 08.06.2020 tarihli 2019/4294 E. ve 2020/2692 K. sayılı kararı:
“…Dosyadaki yazılara, mahkemece uyulan bozma kararı gereğince hüküm verilmiş olmasına ve delillerin takdirinde bir isabetsizlik bulunmamasına ve TBK’nın 77/2. maddesi uyarınca davalının gerçekleşmemiş bir sebep nedeniyle zenginleştiğinin anlaşılması nedeniyle, TBK’nın 79/2. maddesi hükmü nedeniyle, zenginleşenin zenginleştiği tutarın tamamı kadar iadeyle yükümlü bulunmasına göre, davalı vekilinin bütün, davacı vekilinin ise aşağıdaki bent kapsamı dışında kalan sair temyiz itirazları yerinde değildir.Dava, taraflar arasındaki anlaşma uyarınca inşaat yapımı amacıyla davalıya verilen paranın sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iadesi isteminden ibarettir. Davacının davalı yana 107.126,00 USD tutarında bir parayı gönderdiği sabit ve çekişmesiz olup kararlaştırılan inşaatın davalı tarafından gerçekleştirilmediği, davacının gönderdiği paranın davalı tarafından başkaca nedenlerle sarfedildiği, bu durumda davalının aldığını tümüyle iade yükümlülüğü bulunduğu toplanan delillerle anlaşılmıştır…”
⚖️ Sonuç
Sebepsiz zenginleşme davaları, hukuki detaylar ve titiz incelemeler gerektiren karmaşık süreçlerdir. Haklarınızın korunması ve adil bir sonuca ulaşılması için bu alanda deneyimli bir hukukçuya başvurmanız büyük önem taşır. Kayseri Avukat Alperen Eren olarak, davanızın her aşamasında sizi yakından bilgilendiriyor, en uygun stratejiyi belirleyerek başarılı sonuçlar elde etmenize destek oluyorum. Detaylı bilgi ve hukuki destek için iletişime geçebilirsiniz.
Av. Alperen Eren 
Yorum bırakın