Karşılıksız çek düzenleme suçu; çekin banka tarafından karşılıksız çıkması halinde, çek hamili tarafından yapılan şikayet üzerine gündeme gelen ve çek hesabı sahibinin hem adli para cezası hem de bazı hukuki yaptırımlarla karşı karşıya kalmasına neden olan bir suç tipidir. Karşılıksız çek nedeniyle verilen adli para cezasının ödenmemesi halinde ise hapis cezasına çevrilmesi söz konusu olabilmektedir. Uygulamada “karşılıksız çek keşide etme suçu” olarak da bilinen bu suç tipi, 5941 sayılı Çek Kanunu kapsamında “Çekte Karşılıksızdır İşlemi Yapılmasına Sebebiyet Verme Suçu” olarak düzenlenmiştir. Söz konusu düzenleme, Çek Kanunu’nun 5. maddesinde yer almaktadır. Bu yazımızda; karşılıksız çek düzenleme suçu, suçun şartları, cezai yaptırımlar, şikayet süresi, görevli mahkeme, çek düzenleme yasağı ve etkin pişmanlık hükümleri hakkında detaylı bilgi vereceğiz.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçu Nedir?
Karşılıksız çek düzenleme suçu, çekin kanuni ibraz süresi içerisinde bankaya sunulmasına rağmen hesapta yeterli karşılık bulunmaması nedeniyle çek hakkında “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet verilmesi halinde oluşur.
Çek hamili tarafından şikayette bulunulması üzerine, çek hesabı sahibi hakkında İcra Ceza Mahkemesi’nde ceza davası açılır. Suçun oluşabilmesi için;
- Çekin süresinde bankaya ibraz edilmesi,
- Çekin karşılıksız çıkması,
- Banka tarafından “karşılıksızdır” işlemi yapılması,
- Hamilin süresi içinde şikayette bulunması gerekir.
5941 sayılı Çek Kanunu ile birlikte, yalnızca çek keşide edilmesi değil; çek karşılığının bankada hazır bulundurulmaması da suçun temel unsuru haline getirilmiştir.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunun Şartları
Karşılıksız çek suçunun oluşabilmesi için aşağıdaki şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir:
- Çekin vadesinin gelmiş olması,
- Çekin kanuni süresi içinde ibraz edilmesi,
- Çekin arkasına banka tarafından “karşılıksızdır” şerhi düşülmesi,
- Şikayet hakkının süresinde kullanılması,
- Çekin hukuken geçerli bir çek niteliğinde olması.
Şikayet süresi, fiilin öğrenilmesinden itibaren 3 ay ve her halde 1 yıldır. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir.
Çek Nedir?
Çek, Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen ve bir bankaya hitaben yazılan kıymetli evraktır. Çek, ödeme aracı olarak ticari hayatın en önemli unsurlarından biridir.
Bir çek üzerinde;
- Muhatap bankanın unvanı,
- Düzenleme tarihi,
- Ödeme yeri,
- Düzenleyenin imzası,
- Belirli bir bedel
yer almalıdır.
Türk Ticaret Kanunu’nun 796. maddesine göre;
- Aynı yerde ödenecek çekler 10 gün,
- Başka yerde ödenecek çekler 1 ay,
- Farklı ülkelerde ödenecek çekler ise kanunda belirtilen özel süreler içerisinde ibraz edilmelidir.
Karşılıksız Çek Nedir?
Karşılıksız çek; süresi içerisinde bankaya ibraz edilmesine rağmen, hesapta yeterli bakiye bulunmaması sebebiyle tamamen veya kısmen ödenemeyen çektir.
Karşılıksız çıkan çek nedeniyle;
- Çek hamili kambiyo senetlerine özgü takip yapabilir,
- Şikayet yoluna başvurabilir,
- Tazminat talebinde bulunabilir,
- Çek hesabı sahibi hakkında cezai süreç başlatabilir.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunun Cezası
Karşılıksız çek düzenleme suçunda uygulanabilecek yaptırımlar şunlardır:
1. Adli Para Cezası
Çek Kanunu’nun 5. maddesine göre, her bir çek bakımından 1500 güne kadar adli para cezasına hükmedilebilir.
Mahkeme tarafından belirlenen günlük adli para cezası;
- En az 20 TL,
- En fazla 100 TL
olarak uygulanır ve kişinin ekonomik durumu dikkate alınır.
Adli para cezasının süresinde ödenmemesi halinde ceza hapse çevrilebilir.
2. Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı
Mahkeme, karşılıksız çek nedeniyle ayrıca:
- Çek düzenleme yasağı,
- Çek hesabı açma yasağı
kararı verir.
Bu yasak;
- Gerçek kişi hesap sahipleri,
- Şirket yetkilileri,
- Tüzel kişi adına çek düzenleyen kişiler
hakkında uygulanabilir.
3. Çek Yapraklarının İadesi
Hakkında yasak kararı verilen kişi;
- Elindeki çek yapraklarını bankaya teslim etmek,
- Düzenlediği ancak tahsil edilmemiş çekleri bildirmek
zorundadır.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli Mahkeme
Karşılıksız çek suçunda görevli mahkeme İcra Ceza Mahkemesi’dir.
Yetkili Mahkeme
Aşağıdaki yer mahkemeleri yetkilidir:
- Çekin bankaya ibraz edildiği yer,
- Çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer,
- Hesap sahibinin yerleşim yeri,
- Şikayetçinin yerleşim yeri.
Bu suç bakımından savcılık soruşturması ve iddianame düzenlenmesi zorunlu değildir. Şikayet dilekçesinin İcra Ceza Mahkemesi’ne verilmesiyle dava açılmış olur.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Şikayet Süresi
Karşılıksız çek düzenleme suçu şikayete bağlı suçlardan biridir.
Şikayet süresi:
- Fiilin öğrenilmesinden itibaren 3 ay,
- Her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıldır.
Bu sürelerin geçirilmesi halinde şikayet hakkı düşer.
Karşılıksız Çek Suçunda Kimler Sorumludur?
Karşılıksız çek suçunda sorumluluk, çek hesabı sahibine aittir.
Hesap Sahibi Gerçek Kişi
Gerçek kişi, çek hesabında yeterli karşılığı bulundurmakla yükümlüdür.
Tüzel Kişi Adına Düzenlenen Çekler
Şirket adına düzenlenen çeklerde;
- Mali işlerden sorumlu yönetim kurulu üyesi,
- Yetkili temsilci,
- Yönetim organı üyeleri
cezai sorumluluk taşıyabilir.
Karşılıksız Çekin Sonuçları Nelerdir?
Karşılıksız çekin sonuçları şunlardır:
- Çek hamili kambiyo takibi yapabilir,
- Keşideciden tazminat talep edilebilir,
- Çek düzenleme yasağı uygulanabilir,
- Adli para cezası verilebilir,
- Cezanın ödenmemesi halinde hapis yaptırımı gündeme gelebilir.
Bankanın Karşılıksız Çeklerde Sorumluluğu
Çek Kanunu’nun 3. maddesine göre banka, belirli şartlar altında çek hamiline ödeme yapmakla yükümlüdür.
Karşılığın hiç bulunmaması halinde banka;
- Çek bedeli 1000 TL veya üzerindeyse 1000 TL,
- Çek bedeli 1000 TL’nin altındaysa çek bedeli kadar
ödeme yapmak zorundadır.
Kısmi karşılık bulunması halinde ise kanunda belirtilen oranlarda ödeme yapılır.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Şikayetten Vazgeçme
Karşılıksız çek suçunda şikayetten vazgeçme mümkündür.
Şikayetten vazgeçilmesi halinde;
- Yargılama aşamasında davanın düşmesine,
- Hüküm kesinleşmişse mahkumiyetin tüm sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına
karar verilebilir.
Karşılıksız Çek Suçunda Etkin Pişmanlık
Çek Kanunu’nun 6. maddesine göre;
Karşılıksız kalan çek bedelinin;
- Temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi halinde,
sanık hakkında:
- Dava düşebilir,
- Kesinleşmiş mahkumiyet kaldırılabilir,
- Çek düzenleme yasağı sona erebilir.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Zamanaşımı
Karşılıksız çek düzenleme suçunda şikayet süresi hak düşürücü niteliktedir.
Bu nedenle;
- Çekin karşılıksız çıktığının öğrenilmesinden itibaren 3 ay içinde,
- Her halde fiilden itibaren 1 yıl içerisinde
İcra Ceza Mahkemesi’ne başvuru yapılmalıdır.
Mahkemeler bu süreleri re’sen dikkate alır.
Sonuç
Karşılıksız çek düzenleme suçu, ticari hayatın güvenliğini korumayı amaçlayan önemli bir suç tipidir. Çekin süresinde ibraz edilmesi, “karşılıksızdır” işleminin yapılması ve şikayet hakkının süresinde kullanılması halinde çek hesabı sahibi hakkında ciddi yaptırımlar uygulanabilmektedir.
Karşılıksız çek nedeniyle;
- Adli para cezası,
- Çek düzenleme yasağı,
- Çek hesabı açma yasağı,
- Hapis tehdidi
gibi sonuçlar ortaya çıkabilmektedir. Bu nedenle hem çek düzenleyenlerin hem de çek hamillerinin süreci hukuki destek alarak yürütmesi büyük önem taşımaktadır.
